Khi sức khoẻ cha mẹ yếu đi, câu hỏi đặt ra trong nhiều gia đình thường được rút gọn thành hai lựa chọn: để ở nhà hay đưa vào viện. Thực tế có nhiều mức hỗ trợ khác nhau, và việc chọn sai mức thường gây khổ cho cả hai phía.
Bốn hình thức chính
- Chăm sóc tại nhà. Gia đình tự chăm, có thể thuê thêm người giúp việc hoặc điều dưỡng theo giờ.
- Chăm sóc ban ngày. Cha mẹ tới cơ sở vào ban ngày và về nhà buổi tối.
- An dưỡng dài hạn. Cha mẹ ở lại cơ sở, được hỗ trợ sinh hoạt và có nhân viên trực.
- Chăm sóc y tế chuyên sâu. Dành cho người cần theo dõi và can thiệp y tế thường xuyên.
Bốn mô hình này khác nhau về mức hỗ trợ, về chi phí, và về việc cha mẹ vẫn ở gần gia đình tới đâu.
Cách xác định nhu cầu thật
Thay vì bắt đầu từ việc nên chọn nơi nào, hãy bắt đầu từ việc cha mẹ thật sự cần giúp gì. Hãy tự trả lời từng câu:
- Cha mẹ tự tắm rửa, thay quần áo được không.
- Tự ăn uống được không.
- Tự đi vệ sinh được không.
- Tự đi lại trong nhà an toàn không, có hay ngã không.
- Tự uống thuốc đúng giờ đúng liều được không.
- Có nhớ đường về nhà không, có đi lạc bao giờ chưa.
- Có an toàn khi ở một mình vài giờ không.
- Có cần theo dõi y tế thường xuyên không.
Số câu trả lời không càng nhiều thì mức hỗ trợ cần càng cao. Đây là cách đánh giá khách quan hơn là dựa vào cảm giác.
Đánh giá khả năng của gia đình
Phần thứ hai của bài toán, và cũng là phần hay bị bỏ qua:
- Ai là người chăm chính và người đó có công việc gì.
- Có bao nhiêu người thay phiên được.
- Nhà có phù hợp không: cầu thang, nhà tắm, không gian.
- Khả năng tài chính hằng tháng.
- Người chăm chính đang ở mức nào của sức chịu đựng.
Điểm cuối rất quan trọng. Một mô hình chỉ bền khi người chăm còn sức duy trì nó qua nhiều năm.
Chăm sóc tại nhà
Phù hợp khi cha mẹ còn tự lo được phần lớn sinh hoạt, khi gia đình có người túc trực, và khi nhà cửa đủ an toàn. Đây là lựa chọn giữ được sự gần gũi và môi trường quen thuộc.
Có thể bổ sung bằng việc thuê người giúp việc, thuê điều dưỡng tới nhà theo giờ, hoặc dùng dịch vụ tắm rửa và vật lý trị liệu tại nhà.
Chăm sóc ban ngày
Mô hình ít được biết tới ở ta nhưng rất hữu ích. Cha mẹ tới cơ sở vào ban ngày, có người chăm, có hoạt động và có bạn, rồi về nhà buổi tối.
Nó giải quyết đúng vấn đề của nhiều gia đình: con cái đi làm cả ngày, để cha mẹ ở nhà một mình thì không yên tâm, nhưng chưa tới mức cần ở lại cơ sở.
An dưỡng dài hạn
Phù hợp khi cha mẹ cần hỗ trợ nhiều trong sinh hoạt, khi có nguy cơ về an toàn nếu ở một mình, hoặc khi gia đình không còn khả năng chăm sóc đủ.
Điểm quan trọng: có nhân viên trực suốt ngày đêm, có hỗ trợ ăn uống vệ sinh, và thường có hoạt động cùng những người cùng tuổi. Yếu tố cuối là thứ nhiều người không nghĩ tới nhưng có giá trị thật với tinh thần.
Chăm sóc y tế chuyên sâu
Dành cho người cần theo dõi và can thiệp y tế thường xuyên: sau đột quỵ, sau phẫu thuật lớn, bệnh nặng giai đoạn cuối, hoặc cần chăm sóc điều dưỡng chuyên môn hằng ngày.
Đây không phải lựa chọn theo mong muốn mà theo nhu cầu y tế, và thường do bác sĩ tư vấn.
Kết hợp nhiều hình thức
Rất phổ biến và thường là giải pháp tốt nhất. Ví dụ: cha mẹ đi chăm sóc ban ngày các ngày trong tuần, ở nhà cuối tuần; hoặc thuê điều dưỡng tới nhà vài buổi mỗi tuần kết hợp với con cháu chăm phần còn lại.
Đừng nghĩ đây là bài toán chọn một trong bốn.
Khi nào cần chuyển mức
- Cha mẹ ngã nhiều lần.
- Đi lạc hoặc quên đường về.
- Quên uống thuốc hoặc uống nhầm.
- Sụt cân, ăn uống kém vì không tự nấu được.
- Vệ sinh cá nhân giảm sút.
- Cần trợ giúp y tế thường xuyên.
- Người chăm chính kiệt sức hoặc ốm.
Điểm cuối cũng là lý do chính đáng. Người chăm gục xuống thì cha mẹ mất chỗ dựa.
Về định kiến
Ở ta, việc đưa cha mẹ vào cơ sở dưỡng lão vẫn bị nhiều người coi là bất hiếu. Định kiến này khiến nhiều gia đình cố tự chăm trong điều kiện không đủ, và kết quả thường là cha mẹ không được chăm sóc đúng cách còn con cái thì kiệt quệ.
Thước đo hợp lý không phải là cha mẹ ở đâu, mà là cha mẹ có được chăm sóc an toàn, được tôn trọng, và có chất lượng sống tốt không.
Hỏi ý kiến cha mẹ
Đây là việc quan trọng nhất và hay bị bỏ qua. Nếu cha mẹ còn minh mẫn, họ có quyền tham gia vào quyết định về chính cuộc sống của mình. Hãy hỏi họ muốn gì, sợ gì, và điều gì quan trọng nhất với họ.
Bắt đầu tìm hiểu sớm
Nhiều gia đình chỉ bắt đầu tìm hiểu khi đã vào tình huống khẩn: cha mẹ vừa ngã gãy xương, vừa ra viện và không tự lo được. Khi đó mọi quyết định đều vội và dễ sai.
Hãy tìm hiểu trước khi cần, đi xem vài nơi, hỏi giá, và bàn với nhau trong gia đình lúc còn bình tĩnh.
Tóm lại
Có bốn mức hỗ trợ chứ không phải hai lựa chọn. Hãy xác định nhu cầu thật của cha mẹ bằng các câu hỏi cụ thể về sinh hoạt hằng ngày, đánh giá thật khả năng của gia đình, và cân nhắc việc kết hợp nhiều hình thức. Quan trọng nhất là hỏi ý kiến cha mẹ và bắt đầu tìm hiểu trước khi mọi thứ trở nên khẩn cấp.
Câu hỏi thường gặp
Đưa cha mẹ vào viện dưỡng lão có phải là bất hiếu không?
Không. Điều quan trọng là cha mẹ được chăm sóc an toàn và đúng nhu cầu. Nhiều gia đình cố tự chăm trong điều kiện không đủ, và kết quả là cả người già lẫn người chăm đều khổ hơn.
Làm sao biết gia đình mình cần hình thức nào?
Hãy đánh giá theo mức hỗ trợ cha mẹ thật sự cần trong sinh hoạt hằng ngày, tình trạng y tế, và khả năng thực tế của gia đình về thời gian lẫn tài chính.
Có thể kết hợp nhiều hình thức không?
Hoàn toàn được và rất phổ biến. Nhiều gia đình dùng dịch vụ chăm sóc ban ngày hoặc thuê người tới nhà theo giờ, kết hợp với việc con cháu chăm vào buổi tối và cuối tuần.
Khi nào cần chuyển sang hình thức hỗ trợ cao hơn?
Khi cha mẹ cần trợ giúp y tế thường xuyên, khi có nguy cơ ngã hoặc đi lạc, khi người chăm chính kiệt sức, hoặc khi tình trạng vượt quá khả năng chăm sóc hiện tại.