Có hai người cùng tuổi, cùng số bệnh nền, nhưng một người vẫn tự đi chợ nấu ăn còn người kia phải nhờ người giúp mọi việc. Khác biệt đó phần lớn không phải may rủi, mà đến từ những thứ duy trì hoặc buông bỏ trong nhiều năm trước đó.
Thứ tự mất khả năng
Ở người cao tuổi, khả năng thường mất theo một trình tự khá đều: đầu tiên là những việc phức tạp như quản lý tài chính, đi xa, mua sắm; sau đó tới nấu nướng và việc nhà; cuối cùng mới tới những việc cơ bản như tắm rửa, mặc quần áo, đi lại, ăn uống.
Biết trình tự này có ích, vì những dấu hiệu sớm xuất hiện ở nhóm đầu tiên — và đó là lúc can thiệp còn hiệu quả nhất.
Vận động và sức cơ
Đây là yếu tố quan trọng nhất. Khi không còn tự đi lại được, gần như mọi việc khác đều phải nhờ người.
- Duy trì đi bộ đều đặn.
- Tập các bài tăng sức cơ, đặc biệt cơ chân.
- Tập thăng bằng.
- Đứng lên ngồi xuống từ ghế là bài tập đơn giản và rất hữu ích.
- Tránh nằm hoặc ngồi liên tục nhiều giờ.
Hãy hỏi bác sĩ hoặc người có chuyên môn về chương trình phù hợp, nhất là khi có bệnh tim hoặc bệnh xương khớp.
Sau mỗi đợt nằm viện
Đây là thời điểm mất khả năng nhanh nhất. Chỉ vài ngày nằm yên cũng làm yếu cơ rõ rệt ở người cao tuổi.
Hãy hỏi bác sĩ về việc vận động sớm trong mức an toàn, và chú ý phục hồi ngay sau khi về nhà thay vì để nghỉ ngơi kéo dài.
Phòng ngã
Một cú ngã gãy xương có thể chuyển người còn tự đi lại sang nhóm phụ thuộc chỉ trong vài tuần. Những việc thực tế:
- Cải tạo nhà: tay vịn, sàn chống trơn, đủ ánh sáng.
- Dép có đế bám, ôm chân.
- Tập thăng bằng và sức cơ.
- Kiểm tra thị lực định kỳ.
- Hỏi bác sĩ xem thuốc đang dùng có gây chóng mặt hay tụt huyết áp khi đứng lên không.
- Đứng dậy từ từ, không bật dậy đột ngột.
Điểm về thuốc rất đáng chú ý và ít người nghĩ tới. Nếu hay chóng mặt, hãy mang danh sách thuốc đi hỏi bác sĩ.
Thị lực và thính lực
Hai giác quan này ảnh hưởng tới độc lập nhiều hơn người ta tưởng:
- Nhìn kém làm tăng nguy cơ ngã, khó đọc nhãn thuốc, khó nấu ăn.
- Nghe kém khiến người ta rút khỏi các cuộc trò chuyện, dẫn tới cô lập.
Hãy kiểm tra định kỳ và xử lý sớm. Nhiều người trì hoãn việc dùng thiết bị hỗ trợ vì ngại, và trả giá bằng nhiều năm sống thu hẹp.
Răng miệng
Răng yếu dẫn tới ăn kém, ăn kém dẫn tới sụt cân và mất cơ. Đây là chuỗi rất thực nhưng ít được để ý. Hãy khám răng định kỳ và chỉnh răng giả khi không còn vừa.
Dinh dưỡng
Đủ đạm và đủ năng lượng là điều kiện để giữ khối cơ. Hãy theo dõi cân nặng định kỳ và coi sụt cân không chủ ý là dấu hiệu cần đi khám.
Với người có bệnh nền, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về chế độ phù hợp thay vì áp dụng lời khuyên chung.
Giữ đầu óc hoạt động
Khả năng nhận thức ảnh hưởng trực tiếp tới việc tự quản lý thuốc, tiền bạc và các việc phức tạp. Hãy duy trì đọc, học, giao tiếp, và những hoạt động đòi hỏi suy nghĩ.
Nếu thấy hay quên tăng lên rõ rệt, hãy đi khám thay vì cho là bình thường của tuổi già.
Tiếp tục tự làm việc nhà
Việc nhà là hình thức vận động và duy trì kỹ năng tự nhiên nhất. Nấu ăn, dọn dẹp, chăm cây, đi chợ đều giữ cho người ta vận động, ra ngoài và có việc.
Hãy điều chỉnh cho an toàn thay vì bỏ hẳn: ghế cao để ngồi khi nấu, xe đẩy khi đi chợ, dụng cụ nhẹ hơn.
Sắp xếp môi trường cho dễ tự làm
- Đồ hay dùng để trong tầm với.
- Dụng cụ có tay cầm dễ nắm.
- Nhãn chữ to.
- Ánh sáng đủ ở nơi làm việc.
- Ghế có tay vịn ở những chỗ hay ngồi.
Nhiều việc người cao tuổi bỏ không phải vì không làm được, mà vì môi trường không phù hợp.
Lỗi thường gặp của người nhà
Vì thương và vì sốt ruột, con cái hay làm thay hết cho nhanh. Đây là cách nhanh nhất để cha mẹ mất khả năng và mất luôn cảm giác mình còn có ích.
Nguyên tắc: chỉ hỗ trợ phần thật sự không làm được, và kiên nhẫn chờ phần còn lại dù chậm. Thời gian bạn tiết kiệm không đáng với thứ cha mẹ mất đi.
Dùng dụng cụ hỗ trợ đúng lúc
Gậy, khung tập đi, thiết bị trợ thính không phải dấu hiệu đầu hàng mà là công cụ giữ độc lập. Dùng đúng lúc giúp tiếp tục đi lại và giao tiếp; trì hoãn vì ngại thường dẫn tới ngã hoặc cô lập.
Hãy hỏi người có chuyên môn về loại phù hợp và cách dùng đúng.
Khám định kỳ và xử lý sớm
Nhiều nguyên nhân gây mất khả năng là xử lý được nếu phát hiện sớm: đau khớp, thị lực giảm, tác dụng phụ của thuốc, trầm cảm, thiếu dinh dưỡng. Hãy đi khám định kỳ và nói rõ những thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày.
Tóm lại
Mức độ độc lập ở tuổi già phần lớn do những việc duy trì đều đặn quyết định. Hãy ưu tiên vận động và sức cơ, phòng ngã, kiểm tra thị lực thính lực và răng miệng, giữ đủ dinh dưỡng, và tiếp tục tự làm việc nhà với môi trường được sắp xếp cho an toàn. Người nhà thì chỉ nên hỗ trợ phần thật sự không làm được.
Câu hỏi thường gặp
Yếu tố nào quyết định mức độ độc lập ở tuổi già nhất?
Khả năng vận động và sức cơ. Khi không còn tự đi lại được, gần như mọi việc khác đều phải nhờ người.
Mất khả năng có phục hồi được không?
Phần nào có, nếu tập luyện đúng và sớm. Nhưng phòng giữ dễ hơn nhiều so với lấy lại, nên đừng đợi mất rồi mới tập.
Vì sao nghe kém lại ảnh hưởng tới độc lập?
Vì nó khiến người ta rút khỏi các cuộc trò chuyện, dẫn tới cô lập, và cô lập kéo theo cả sức khoẻ tinh thần lẫn thể chất đi xuống.
Người nhà nên giúp thế nào cho đúng?
Chỉ hỗ trợ phần thật sự không làm được, và kiên nhẫn để người cao tuổi tự làm phần còn lại dù chậm.