Khi cha mẹ thay đổi tính nết: hiểu trước khi trách

Một người cha hiền lành bỗng cáu gắt với mọi thứ. Một người mẹ điềm đạm bỗng nghi ngờ con cháu lấy đồ của mình. Gia đình thường phản ứng bằng cách trách móc hoặc chịu đựng, và ít ai đặt câu hỏi vì sao.

Thực tế, thay đổi tính nết rõ rệt ở người cao tuổi hầu như luôn có nguyên nhân, và nhiều nguyên nhân xử lý được.

Những nguyên nhân thường gặp

• Đau không nói ra. Người cao tuổi thường không kêu đau mà biểu hiện bằng cáu gắt, mất ngủ, chán ăn.
• Tác dụng phụ của thuốc. Một số thuốc gây kích động, lú lẫn hoặc thay đổi tâm trạng.
• Nhiễm trùng. Ở người già, nhiễm trùng thường biểu hiện bằng lú lẫn và thay đổi hành vi trước khi có sốt.
• Mất nước. Gây mệt, lú lẫn, bồn chồn.
• Nghe kém, nhìn kém. Không nghe rõ dẫn tới hiểu nhầm và cảm giác bị nói xấu.
• Trầm cảm. Ở người cao tuổi có thể biểu hiện bằng cáu bẳn thay vì buồn bã.
• Sa sút trí tuệ. Thay đổi tính nết có thể là một trong những biểu hiện sớm.
• Mất tự chủ. Phải phụ thuộc vào người khác là điều rất khó chấp nhận, và nó bung ra thành sự khó tính.
• Thiếu ngủ kéo dài.

Phân biệt theo tốc độ xuất hiện

Đây là cách phân loại hữu ích nhất cho gia đình:

• Thay đổi đột ngột trong vài giờ tới vài ngày, đặc biệt kèm lú lẫn: cần khám ngay. Thường có nguyên nhân cấp tính như nhiễm trùng, mất nước, thuốc, hoặc vấn đề chuyển hoá.
• Thay đổi diễn ra qua nhiều tháng: cần khám để đánh giá, có thể liên quan tới sa sút trí tuệ hoặc trầm cảm.
• Thay đổi sau một sự kiện cụ thể như mất người thân, chuyển chỗ ở, một biến cố sức khoẻ: cần hỗ trợ tinh thần và theo dõi.

Chuyện nghi ngờ bị lấy đồ

Rất phổ biến và gây tổn thương cho người bị nghi. Thường cơ chế là thế này: người bệnh quên chỗ cất, không tìm thấy, và giải thích theo cách hợp lý nhất với họ là có ai đó đã lấy.

Cách ứng xử:

• Đừng tranh cãi hay chứng minh cha mẹ sai.
• Cùng đi tìm một cách nghiêm túc.
• Để ý những chỗ cha mẹ hay cất.
• Cất bản dự phòng cho những thứ quan trọng.
• Giảm số lượng đồ giá trị để trong phòng.
• Nếu lặp lại nhiều, hãy trao đổi với bác sĩ.

Khi cha mẹ nói lời khó nghe

Nhiều người con bị tổn thương sâu bởi những câu cha mẹ nói trong giai đoạn này. Vài điều cần nhớ:

• Đừng đáp trả lúc đang căng thẳng.
• Tạm rời khỏi phòng nếu cần, quay lại sau.
• Đừng cố giải thích hay bắt cha mẹ nhận sai.
• Nhớ rằng phần lớn trường hợp đây là biểu hiện của bệnh hoặc của sự bất lực, không phải cố ý.
• Chia sẻ với người khác thay vì giữ trong lòng.

Điều này không có nghĩa là bạn phải chịu đựng mọi thứ. Nếu tình trạng nặng, hãy trao đổi với bác sĩ.

Tìm quy luật

Hãy ghi lại: thay đổi xảy ra vào giờ nào, sau việc gì, trong hoàn cảnh nào. Nhiều trường hợp có quy luật rõ:

• Kích động vào chiều tối.
• Cáu khi mệt hoặc khi đói.
• Khó chịu khi nơi ở ồn hoặc đông người.
• Bồn chồn khi nhịp sinh hoạt bị xáo trộn.
• Khó chịu khi bị hối thúc.

Biết quy luật giúp bạn điều chỉnh môi trường thay vì đối phó với hậu quả.

Những điều chỉnh thường có ích

• Giữ nếp sinh hoạt đều đặn.
• Giảm tiếng ồn và ánh sáng chói.
• Không hối thúc, cho cha mẹ thời gian.
• Báo trước mỗi việc sắp làm.
• Đưa lựa chọn thay vì ra lệnh.
• Bảo đảm cha mẹ ăn đủ, uống đủ, ngủ đủ.
• Kiểm tra thính lực và thị lực.

Những việc cần hỏi bác sĩ

• Mang toàn bộ danh sách thuốc đi rà soát.
• Hỏi xem có cần kiểm tra nhiễm trùng hay các chỉ số khác không.
• Mô tả cụ thể thay đổi: bắt đầu khi nào, biểu hiện thế nào, có quy luật gì.
• Hỏi về khả năng trầm cảm và về đánh giá nhận thức.

Mô tả càng cụ thể thì bác sĩ càng dễ tìm nguyên nhân. Hãy mang theo bản ghi chép của bạn.

Đừng tự dùng thuốc an thần

Tuyệt đối không tự mua thuốc an thần hay thuốc ngủ cho cha mẹ dùng, kể cả khi được người quen mách. Ở người cao tuổi, các thuốc này có thể gây ngã, lú lẫn nặng hơn, và nhiều hậu quả khác. Mọi chỉ định phải từ bác sĩ.

Chăm sóc cho chính người nhà

Sống cùng người thay đổi tính nết rất bào mòn. Hãy chia việc, sắp lịch nghỉ, nói chuyện với người cùng cảnh, và tìm hỗ trợ chuyên môn nếu bạn thấy mình kiệt sức hoặc thường xuyên mất kiểm soát.

Tóm lại

Thay đổi tính nết rõ rệt ở người cao tuổi hầu như luôn có nguyên nhân. Hãy phân biệt theo tốc độ xuất hiện: thay đổi đột ngột kèm lú lẫn cần khám ngay. Ghi lại quy luật để điều chỉnh môi trường, rà soát danh sách thuốc với bác sĩ, kiểm tra thính lực và thị lực, và tuyệt đối không tự dùng thuốc an thần.

Câu hỏi thường gặp