Khi cha mẹ không còn tự đi lại được và phải nằm phần lớn thời gian, việc chăm sóc chuyển sang một mức khác. Ba rủi ro lớn nhất là loét tì đè, viêm phổi do hít sặc, và cứng khớp teo cơ. Cả ba đều phòng được nếu làm đúng và đều.
Bài này nói về nguyên tắc chung. Với kỹ thuật cụ thể, hãy nhờ nhân viên y tế hướng dẫn tận tay ít nhất một lần.
Loét tì đè: hiểu đúng để phòng
Loét hình thành khi một vùng da bị tì đè liên tục làm máu không nuôi được mô. Nó bắt đầu âm thầm và có thể tiến triển nhanh, nhất là ở người gầy, người thiếu dinh dưỡng, và người da ẩm lâu.
Điều quan trọng nhất: phòng dễ hơn chữa rất nhiều.
Những vị trí cần kiểm mỗi ngày
- Vùng xương cùng và mông.
- Gót chân và mắt cá.
- Khuỷu tay.
- Bả vai và sau đầu.
- Vành tai nếu nằm nghiêng nhiều.
- Hai bên hông.
- Giữa hai đầu gối nếu nằm nghiêng.
Cách kiểm: ấn nhẹ vào vùng da đỏ. Nếu đỏ nhạt đi rồi trở lại là bình thường. Nếu vùng đỏ không nhạt khi ấn, đó là dấu hiệu sớm cần xử lý ngay và liên hệ nhân viên y tế.
Đổi tư thế đều đặn
Đây là biện pháp phòng loét quan trọng nhất. Hãy hỏi nhân viên y tế về khoảng cách phù hợp cho trường hợp của cha mẹ, rồi lập lịch và ghi lại mỗi lần đổi.
Vài nguyên tắc chung:
- Luân phiên nằm ngửa, nghiêng trái, nghiêng phải.
- Dùng gối kê để giữ tư thế và giảm tì đè.
- Kê gối giữa hai đầu gối khi nằm nghiêng.
- Kê gối dưới bắp chân để gót chân không chạm giường.
- Không kéo lê người trên ga giường vì làm xây xát da.
Điểm cuối quan trọng. Khi cần di chuyển, hãy nâng bằng tấm trải hoặc nhờ hai người cùng làm, đừng kéo.
Giường và đệm
- Đệm chống loét giúp giảm rủi ro đáng kể, nhưng không thay được việc đổi tư thế.
- Giường y tế nâng đầu được giúp cho ăn và hỗ trợ hô hấp.
- Ga trải phải phẳng, không nhăn, không có vụn.
- Giữ ga khô, thay ngay khi ẩm.
Vệ sinh da
- Lau người hằng ngày bằng nước ấm, lau nhẹ, không chà xát.
- Lau khô kỹ, đặc biệt ở các nếp gấp da.
- Thay tã ngay khi ướt bẩn, không để lâu.
- Vệ sinh sạch sau mỗi lần đại tiện.
- Giữ móng tay móng chân cắt ngắn.
Về các loại kem dưỡng hay kem bảo vệ da, hãy hỏi dược sĩ hoặc nhân viên y tế thay vì tự chọn theo quảng cáo.
Dinh dưỡng cho người nằm lâu
Thiếu dinh dưỡng làm da yếu và vết thương lâu lành. Hãy chú ý đủ đạm và đủ nước, chia nhỏ bữa, và theo dõi cân nặng.
Với người có bệnh nền hoặc đang có vết loét, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về chế độ phù hợp.
Phòng viêm phổi
Người nằm lâu dễ bị viêm phổi, một phần do hít sặc, một phần do phổi không được thông khí tốt.
- Cho ăn uống khi người bệnh tỉnh táo và ở tư thế đầu cao.
- Giữ đầu cao thêm một lúc sau khi ăn.
- Vệ sinh răng miệng hằng ngày, kể cả khi người bệnh ăn qua ống.
- Nâng đầu giường khi ngủ nếu nhân viên y tế hướng dẫn như vậy.
- Đổi tư thế cũng giúp thông khí phổi.
Vệ sinh răng miệng là việc hay bị bỏ qua nhất và lại liên quan trực tiếp tới viêm phổi.
Phòng cứng khớp và teo cơ
Hãy nhờ nhân viên y tế hướng dẫn các động tác vận động cho từng khớp, rồi làm đều đặn mỗi ngày. Nguyên tắc: nhẹ nhàng, trong biên độ không gây đau, không giật mạnh.
Nếu người bệnh còn cử động được phần nào, hãy khuyến khích họ tự làm phần đó thay vì làm thay hoàn toàn.
Vệ sinh và đại tiểu tiện
Hãy hỏi nhân viên y tế về cách phù hợp cho trường hợp cụ thể: dùng tã, dùng bô, hay có ống thông. Với người có ống thông, việc chăm sóc phải theo đúng hướng dẫn chuyên môn vì nguy cơ nhiễm trùng cao.
Táo bón rất thường gặp ở người nằm lâu. Hãy theo dõi và trao đổi với bác sĩ, đừng tự dùng thuốc kéo dài.
Giữ tinh thần
Người nằm lâu dễ rơi vào trầm cảm vì mất tự chủ và ít giao tiếp. Vài việc đơn giản có ích:
- Kê giường ở nơi có ánh sáng tự nhiên và nhìn ra ngoài được.
- Nói chuyện trong lúc chăm sóc, giải thích trước mỗi việc mình sắp làm.
- Mở nhạc, đọc báo, bật chương trình họ thích.
- Để ảnh gia đình trong tầm nhìn.
- Cho con cháu vào thăm thường xuyên.
- Cho người bệnh tự quyết những việc nhỏ trong khả năng.
Việc giải thích trước mỗi thao tác là điều nhỏ nhưng giữ được phẩm giá cho người bệnh.
Bảo vệ lưng của người chăm
Nâng đỡ sai tư thế là nguyên nhân khiến nhiều người chăm bị chấn thương lưng và phải bỏ cuộc. Hãy nhờ nhân viên y tế hướng dẫn tư thế nâng đúng, dùng dụng cụ hỗ trợ, và gọi thêm người khi cần thay vì cố một mình.
Ghi chép hằng ngày
Một quyển sổ ghi: giờ đổi tư thế, tình trạng da, lượng ăn uống, đại tiểu tiện, thuốc đã dùng, và mọi điều bất thường. Sổ này rất có giá trị khi bác sĩ tới khám.
Khi nào cần gọi nhân viên y tế
- Vùng da đỏ không nhạt khi ấn, hoặc da bị trợt.
- Sốt.
- Thở nhanh, khó thở, ho nhiều.
- Lú lẫn hơn bình thường.
- Không ăn uống được.
- Nước tiểu ít, đục, có mùi lạ.
- Vết thương có mủ hoặc mùi hôi.
Tóm lại
Ba việc phải làm đều mỗi ngày: đổi tư thế theo lịch, kiểm da ở các điểm tì đè, và vệ sinh răng miệng. Nhờ nhân viên y tế hướng dẫn tận tay kỹ thuật nâng đỡ và vận động khớp. Ghi chép hằng ngày và gọi y tế sớm khi thấy da đỏ không nhạt, sốt, hoặc khó thở.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên đổi tư thế một lần?
Hãy hỏi nhân viên y tế hướng dẫn cho trường hợp cụ thể của cha mẹ. Nguyên tắc chung là đổi đều đặn và không để tì lâu vào một điểm.
Loét tì đè xuất hiện ở đâu?
Ở những chỗ xương tì vào mặt phẳng: xương cùng, gót chân, mắt cá, khuỷu tay, vai, vành tai. Hãy kiểm tra da ở các vị trí này mỗi ngày.
Thấy vùng da đỏ không mất khi ấn thì làm gì?
Đó là dấu hiệu sớm của loét tì đè. Hãy tránh tì đè lên vùng đó và liên hệ nhân viên y tế sớm để được hướng dẫn.
Người nằm lâu có cần tập không?
Có. Hãy hỏi nhân viên y tế hướng dẫn các động tác vận động phù hợp để giảm cứng khớp và teo cơ.