Ăn uống cho người cao tuổi ở nhà: giữ cân và giữ sức

Khi cha mẹ ăn ít dần, gia đình hay coi đó là chuyện tự nhiên của tuổi già. Thực ra sụt cân không chủ ý ở người cao tuổi là một dấu hiệu quan trọng, vì nó kéo theo mất cơ, dễ ngã, vết thương lâu lành, và sức đề kháng kém.

Vì sao người cao tuổi ăn kém dần

• Vị giác và khứu giác giảm nên ăn không thấy ngon.
• Răng yếu, đau răng, răng giả không vừa.
• Khô miệng, nuốt khó.
• Một số thuốc gây chán ăn hoặc thay đổi vị giác.
• Ít vận động nên ít đói.
• Táo bón, đầy bụng kéo dài.
• Trầm cảm hoặc cô đơn.
• Ăn một mình nên không có hứng thú.
• Khó khăn trong việc đi chợ và nấu nướng.

Thường là nhiều lý do cùng lúc, nên cách xử lý cũng phải nhiều hướng.

Bắt đầu bằng việc kiểm tra nguyên nhân

Trước khi nghĩ tới thực đơn, hãy kiểm ba thứ hay bị bỏ qua:

• Răng miệng: có đau không, răng giả có vừa không, có viêm lợi không.
• Thuốc: có thuốc nào mới bắt đầu trùng thời điểm ăn kém đi không.
• Tâm trạng: cha mẹ có buồn, mất hứng thú với mọi thứ không.

Cả ba đều nên trao đổi với bác sĩ hoặc nha sĩ. Nhiều trường hợp ăn kém được giải quyết chỉ bằng việc chỉnh lại răng giả.

Chia nhỏ bữa

Người cao tuổi thường không ăn được nhiều trong một lần. Chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thường hiệu quả hơn ép ăn hết một bữa lớn.

Bữa phụ có thể đơn giản: sữa, sữa chua, trái cây mềm, bánh mềm, cháo nhỏ.

Tăng chất lượng từng miếng

Khi lượng ăn ít đi, điều quan trọng là mỗi miếng phải có giá trị. Hãy ưu tiên đủ đạm trong mỗi bữa: thịt, cá, trứng, đậu hũ, sữa và chế phẩm từ sữa.

Về nhu cầu cụ thể của từng người, nhất là người có bệnh nền như tiểu đường hay bệnh thận, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì áp dụng lời khuyên chung.

Làm món dễ ăn hơn

• Nấu mềm, thái nhỏ, hầm kỹ.
• Bỏ xương, bỏ da cứng, bỏ hạt.
• Món có nước sốt dễ nuốt hơn món khô.
• Tránh món vừa lỏng vừa có hạt vì dễ sặc.
• Nhiệt độ vừa phải, không quá nóng.

Làm bữa ăn hấp dẫn hơn

• Đa dạng màu sắc trên đĩa.
• Dùng gia vị thơm, rau thơm để bù cho vị giác giảm.
• Nấu những món cha mẹ thích từ hồi trẻ.
• Dọn ra đĩa đẹp, ngồi bàn tử tế, không ăn qua loa trên giường.
• Ăn cùng người khác bất cứ khi nào có thể.

Điểm cuối tạo khác biệt lớn. Nhiều người cao tuổi ăn kém chủ yếu vì ăn một mình.

Về chuyện ăn nhạt

Nhiều người cao tuổi được dặn ăn nhạt, và kết quả là bữa ăn trở nên khó nuốt. Hãy hỏi bác sĩ mức độ hạn chế cụ thể cho trường hợp của cha mẹ, và dùng rau thơm, chanh, tỏi, gừng để tăng hương vị mà không cần thêm muối.

Đừng tự quyết nới lỏng hay siết chặt chế độ ăn khi cha mẹ có bệnh nền.

Uống đủ nước

Người cao tuổi thường ít cảm thấy khát nên dễ thiếu nước mà không biết. Thiếu nước gây mệt, lú lẫn, táo bón, và tăng nguy cơ ngã.

• Để bình nước hoặc ly nước trong tầm với ở nơi cha mẹ hay ngồi.
• Nhắc uống theo mốc trong ngày thay vì chờ khát.
• Bổ sung bằng canh, súp, trái cây nhiều nước.
• Nếu cha mẹ ngại uống vì sợ phải đi vệ sinh nhiều, hãy nói chuyện để tìm cách khác thay vì để họ nhịn.

Với người có bệnh tim hoặc bệnh thận, lượng nước có thể cần hạn chế theo chỉ định. Hãy hỏi bác sĩ.

Táo bón

Rất phổ biến và làm giảm cảm giác ngon miệng. Vận động nhẹ, đủ nước, đủ chất xơ từ rau và trái cây thường giúp. Nếu kéo dài, hãy trao đổi với bác sĩ thay vì tự mua thuốc nhuận tràng dùng lâu dài.

Khi cha mẹ hay sặc

Sặc khi ăn uống là dấu hiệu cần đi khám sớm, vì thức ăn vào đường thở có thể gây viêm phổi. Trong lúc chờ khám:

• Cho ăn khi cha mẹ tỉnh táo, ngồi thẳng.
• Ăn chậm, từng miếng nhỏ.
• Không nói chuyện khi đang nhai nuốt.
• Ngồi thẳng thêm một lúc sau khi ăn.

Về việc có cần đổi độ đặc của thức ăn hay không, hãy làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Theo dõi cân nặng

Hãy cân cha mẹ định kỳ, ví dụ mỗi tháng, cùng một giờ và cùng loại quần áo, rồi ghi lại. Sụt cân đều đặn qua vài tháng là dữ liệu quan trọng để đưa cho bác sĩ.

Đừng chỉ đánh giá bằng mắt, vì thay đổi từ từ rất khó nhận ra.

Về thực phẩm bổ sung

Các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng có thể hữu ích trong một số trường hợp, nhưng nên dùng theo tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng chứ không theo quảng cáo. Chúng bổ sung cho bữa ăn chứ không thay thế bữa ăn.

Khi nào cần đi khám

• Sụt cân không chủ ý.
• Chán ăn kéo dài.
• Hay sặc, nuốt khó.
• Đau khi nhai.
• Nôn, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài.
• Mệt mỏi tăng dần.

Tóm lại

Hãy tìm nguyên nhân trước khi nghĩ tới thực đơn: răng miệng, thuốc, tâm trạng. Chia nhỏ bữa, tăng chất lượng từng miếng, làm món dễ nhai dễ nuốt, và cho cha mẹ ăn cùng người khác. Theo dõi cân nặng định kỳ và đưa đi khám khi có sụt cân không chủ ý hoặc hay sặc.

Câu hỏi thường gặp