Trầm cảm ở người cao tuổi không phải là buồn vì già

Khi cha mẹ trở nên lầm lì, ăn kém, hay than mệt, gia đình thường kết luận là tuổi già nó vậy. Đây là một trong những hiểu lầm gây thiệt hại nhất, vì trầm cảm ở người cao tuổi là bệnh điều trị được, và không điều trị thì nó kéo theo cả sức khoẻ thể chất đi xuống.

Vì sao dễ bị bỏ qua

• Người già thường không nói mình buồn, mà nói mình mệt, đau, mất ngủ.
• Gia đình quy mọi triệu chứng cho tuổi tác hoặc cho bệnh nền.
• Bản thân người bệnh ngại nói vì cho rằng đó là chuyện yếu đuối.
• Các triệu chứng trùng với biểu hiện của nhiều bệnh thể chất.

Những dấu hiệu cần chú ý

• Buồn hoặc trống rỗng kéo dài nhiều tuần.
• Mất hứng thú với những thứ từng thích.
• Chán ăn, sụt cân, hoặc ăn nhiều bất thường.
• Mất ngủ, dậy rất sớm, hoặc ngủ li bì.
• Mệt mỏi không giải thích được.
• Than phiền nhiều về đau nhức mà khám không ra nguyên nhân rõ.
• Chậm chạp hoặc bồn chồn khác thường.
• Khó tập trung, hay quên.
• Cảm giác mình vô dụng, là gánh nặng cho con cháu.
• Xa lánh mọi người, không muốn ra khỏi phòng.
• Nói về cái chết hoặc nói những câu như sống thế này làm gì.

Điểm cuối phải được coi trọng ngay lập tức, đừng cho rằng cha mẹ chỉ nói cho có. Hãy đưa đi khám sớm và đừng để cha mẹ ở một mình khi có những dấu hiệu này.

Nhầm với sa sút trí tuệ

Trầm cảm ở người cao tuổi có thể gây hay quên, khó tập trung, chậm chạp — rất giống sa sút trí tuệ. Việc phân biệt cần chuyên môn, và điều quan trọng là nó tạo khác biệt lớn vì trầm cảm điều trị được.

Đừng tự kết luận cha mẹ lẫn rồi thôi. Hãy đưa đi khám.

Những yếu tố thường góp phần

• Mất người bạn đời hoặc mất bạn bè.
• Nghỉ hưu, mất vai trò và nếp sinh hoạt cũ.
• Bệnh mạn tính, đau kéo dài.
• Mất khả năng tự chủ sau một biến cố.
• Cô đơn, ít giao tiếp.
• Chuyển chỗ ở, rời khỏi môi trường quen thuộc.
• Khó khăn tài chính.
• Một số bệnh lý và một số thuốc có thể góp phần.

Điểm cuối đáng chú ý. Hãy mang danh sách thuốc của cha mẹ đi hỏi bác sĩ, vì đôi khi nguyên nhân nằm ở đó.

Việc đầu tiên nên làm

Đưa cha mẹ đi khám. Bác sĩ cần loại trừ các nguyên nhân thể chất — tuyến giáp, thiếu máu, rối loạn điện giải, tác dụng phụ của thuốc — trước khi kết luận.

Đừng tự mua thuốc, và cũng đừng tự cho cha mẹ dùng các sản phẩm quảng cáo giúp an thần hay ngủ ngon.

Cách mời cha mẹ đi khám

Nhiều người cao tuổi từ chối vì cho rằng đi khám tâm lý là chuyện của người điên. Vài cách làm nhẹ đi:

• Đặt vấn đề từ triệu chứng thể chất: mất ngủ, chán ăn, mệt.
• Gắn vào lịch khám định kỳ chung.
• Nói rằng con muốn bác sĩ xem tổng thể cho yên tâm.
• Đi cùng cha mẹ.

Cách nói chuyện với cha mẹ đang buồn

• Lắng nghe mà không vội cắt ngang để an ủi.
• Đừng nói những câu như có gì đâu mà buồn, cố lên, nghĩ tích cực lên.
• Đừng so sánh với người khác khổ hơn.
• Thừa nhận cảm xúc của họ là có thật.
• Hỏi những câu mở: dạo này bố mẹ thấy thế nào, điều gì làm bố mẹ nặng lòng nhất.
• Ngồi cùng kể cả khi không nói gì.

Sự có mặt đều đặn có giá trị hơn nhiều so với lời khuyên.

Những việc hỗ trợ trong sinh hoạt

• Giữ nếp sinh hoạt đều đặn, giờ thức giờ ngủ cố định.
• Cho cha mẹ ra ngoài và tiếp xúc ánh sáng ban ngày.
• Duy trì vận động trong khả năng.
• Tạo cơ hội gặp bạn bè, tham gia sinh hoạt cộng đồng.
• Giao cho cha mẹ việc nhỏ có ý nghĩa để họ thấy mình còn có ích.
• Cho cha mẹ tham gia quyết định chuyện gia đình.
• Cho cháu chắt tới chơi thường xuyên.

Những việc này hỗ trợ cho điều trị chứ không thay thế điều trị.

Khi cha mẹ đang ở cơ sở

Hãy trao đổi với cơ sở về những gì bạn quan sát được, và hỏi họ thấy gì trong sinh hoạt hằng ngày. Đồng thời hãy giữ lịch thăm đều đặn, vì cảm giác bị bỏ rơi là yếu tố làm nặng thêm.

Về việc điều trị

Trầm cảm ở người cao tuổi điều trị được, thường kết hợp nhiều hướng. Phác đồ cụ thể do bác sĩ quyết định tuỳ từng người, đặc biệt cần thận trọng vì người cao tuổi hay dùng nhiều thuốc cùng lúc.

Nếu bác sĩ có kê thuốc, hãy theo đúng chỉ định, không tự ngưng khi thấy đỡ, và báo lại nếu có biểu hiện bất thường.

Kiên nhẫn với thời gian

Cải thiện thường không xảy ra trong vài ngày. Hãy theo dõi theo tuần, ghi lại những thay đổi nhỏ, và giữ liên hệ với bác sĩ để điều chỉnh khi cần.

Chăm sóc cho người nhà

Sống cùng người đang trầm cảm rất mệt mỏi, và người chăm dễ cảm thấy bất lực hoặc bực bội. Đó là phản ứng bình thường. Hãy chia sẻ với người tin cậy và tìm hỗ trợ nếu cần.

Tóm lại

Buồn kéo dài ở người cao tuổi không phải chuyện đương nhiên của tuổi già. Hãy chú ý các dấu hiệu, đặc biệt là mất hứng thú với mọi thứ và những câu nói bi quan về việc sống, rồi đưa cha mẹ đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất và do thuốc. Lắng nghe không phán xét, giữ nếp sinh hoạt và giao tiếp đều đặn.

Câu hỏi thường gặp