Chuyện này xảy ra nhiều hơn người ta tưởng: người chăm gục trước người được chăm. Họ ốm, trầm cảm, mất việc, hoặc đơn giản là không còn sức tiếp tục. Và khi đó cả gia đình cùng khủng hoảng.
Giữ sức cho người chăm không phải chuyện ích kỷ. Đó là điều kiện để việc chăm sóc kéo dài được.
Vì sao kiệt sức xảy ra âm thầm
Việc chăm sóc thường bắt đầu nhẹ rồi nặng dần. Người chăm thích nghi từng chút một và không nhận ra mình đã gánh bao nhiêu. Đến khi nhận ra thì thường đã kiệt.
Ngoài ra còn hai yếu tố đẩy nhanh: cảm giác có lỗi khiến người ta không dám nghỉ, và áp lực dư luận khiến họ không dám nhờ giúp.
Dấu hiệu cần chú ý
- Mệt kéo dài, ngủ dậy vẫn không hồi phục.
- Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều.
- Dễ cáu, dễ khóc, phản ứng quá mức với chuyện nhỏ.
- Không còn hứng thú với những thứ từng thích.
- Bỏ bê sức khoẻ của chính mình, bỏ khám bệnh.
- Ăn quá nhiều hoặc không ăn được.
- Xa lánh bạn bè, ngại gặp người.
- Thấy bực bội hoặc trống rỗng khi ở cạnh cha mẹ.
- Nghĩ rằng chỉ mình mới làm được, không tin ai khác.
Hai dấu hiệu cuối là những dấu hiệu nặng và cần được xử lý sớm.
Bực với cha mẹ không phải là bất hiếu
Nhiều người chăm mang cảm giác tội lỗi nặng nề vì đôi lúc thấy bực, thấy mệt, thậm chí thấy muốn thoát ra. Đây là phản ứng bình thường của con người khi bị quá tải kéo dài, không phải bằng chứng về tình cảm.
Điều cần làm không phải là tự trách, mà là giảm tải.
Liệt kê mọi việc ra giấy
Bước đầu tiên để chia việc là làm cho khối lượng công việc trở nên nhìn thấy được. Hãy ghi hết mọi việc trong một tuần:
- Việc chăm sóc trực tiếp: tắm, ăn, thuốc, vệ sinh, đi lại.
- Việc hậu cần: đi chợ, nấu ăn, giặt giũ, mua thuốc.
- Việc y tế: đặt lịch khám, đưa đi khám, theo dõi.
- Việc giấy tờ: bảo hiểm, thủ tục, tài chính.
- Thời gian trực đêm.
Danh sách này thường gây bất ngờ cho chính người chăm, và càng gây bất ngờ cho anh chị em ở xa.
Chia việc cụ thể, đừng chia chung chung
Câu ai rảnh thì giúp không bao giờ hiệu quả. Hãy phân công rõ: ai làm việc gì, vào ngày nào, tần suất ra sao.
Người ở xa vẫn làm được nhiều việc: lo phần tài chính, đặt lịch khám, xử lý giấy tờ, gọi điện trò chuyện với cha mẹ hằng ngày, hoặc về thay phiên vào những đợt cố định để người chăm chính được nghỉ dài.
Nghỉ ngắn nhưng đều
Không cần chờ tới kỳ nghỉ dài. Vài tiếng mỗi tuần cũng tạo khác biệt lớn nếu đều đặn.
- Dịch vụ chăm sóc ban ngày cho cha mẹ vài buổi mỗi tuần.
- Thuê người theo giờ vào khung giờ nặng nhất.
- Nhờ họ hàng hoặc hàng xóm trông giúp vài tiếng.
- Phân công người trong nhà trực cố định một buổi mỗi tuần.
Hãy coi những giờ nghỉ đó là lịch cố định, không phải phần thưởng khi rảnh.
Giữ sức khoẻ của chính mình
- Đi khám định kỳ, đừng hoãn vì bận.
- Ngủ đủ, kể cả khi phải nhờ người trực đêm thay.
- Ăn tử tế, đừng ăn qua loa phần thừa.
- Vận động, dù chỉ là đi bộ ngắn.
- Giữ liên lạc với bạn bè.
- Giữ lại ít nhất một hoạt động là của riêng mình.
Học kỹ thuật để đỡ mệt
Nhiều người chăm kiệt sức vì làm sai cách. Hãy nhờ nhân viên y tế hướng dẫn tư thế nâng đỡ đúng, cách hỗ trợ tắm rửa, cách dùng dụng cụ hỗ trợ. Làm đúng kỹ thuật vừa an toàn cho cha mẹ vừa đỡ sức cho bạn.
Nhận giúp đỡ khi người ta đề nghị
Người chăm hay từ chối theo phản xạ rồi sau đó lại thấy cô đơn. Hãy chuẩn bị sẵn một danh sách việc nhỏ có thể nhờ: đi chợ hộ, chở đi khám, ngồi với cha mẹ một buổi, nấu giúp một bữa.
Khi có người hỏi giúp được gì không, hãy có câu trả lời cụ thể thay vì nói không sao đâu.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn
Nếu bạn có các dấu hiệu kéo dài như mất ngủ, buồn bã dai dẳng, mất hứng thú với mọi thứ, hoặc nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đây là vấn đề sức khoẻ cần được chăm sóc, không phải chuyện cố gắng thêm là qua.
Tham gia nhóm những người cùng cảnh
Nói chuyện với người đang chăm cha mẹ giúp bạn thấy mình không đơn độc và học được cách xoay xở thực tế. Có thể là nhóm ở địa phương, nhóm qua mạng, hoặc đơn giản là vài người quen cùng hoàn cảnh.
Khi phải cân nhắc lại phương án
Nếu đã chia việc, đã thuê hỗ trợ mà vẫn không kham nổi, đó là tín hiệu nên xem lại phương án chăm sóc. Chuyển sang dịch vụ ban ngày nhiều hơn, hoặc cân nhắc cơ sở chăm sóc, không phải là thất bại mà là điều chỉnh cho bền.
Tóm lại
Hãy liệt kê mọi việc ra giấy để khối lượng công việc nhìn thấy được, chia việc cụ thể cho từng người kể cả người ở xa, và đặt lịch nghỉ cố định thay vì chờ lúc rảnh. Giữ sức khoẻ của chính mình và tìm hỗ trợ chuyên môn khi có dấu hiệu kéo dài. Cảm giác bực bội khi kiệt sức là bình thường, không phải điều đáng xấu hổ.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu nào cho thấy người chăm đang kiệt sức?
Mệt kéo dài không hồi phục, dễ cáu, mất ngủ, bỏ bê sức khoẻ của mình, xa lánh bạn bè, và cảm giác trống rỗng hoặc bực bội với chính cha mẹ.
Thấy bực với cha mẹ có phải là bất hiếu không?
Không. Đó là phản ứng bình thường khi kiệt sức, và là tín hiệu cần được nghỉ chứ không phải điều đáng xấu hổ.
Làm sao chia việc với anh chị em?
Hãy liệt kê mọi việc bằng văn bản, phân công cụ thể từng người, và tính cả đóng góp bằng tiền lẫn bằng công. Đừng chờ người khác tự nhận.
Nghỉ ngơi bằng cách nào khi không ai thay?
Có thể dùng dịch vụ chăm sóc ban ngày, thuê người theo giờ, hoặc nhờ họ hàng và hàng xóm trông giúp vài tiếng. Nghỉ ngắn nhưng đều còn hơn không nghỉ.